Mani'nin içinden geldiği sektin kimliği ve Kızılbaşlar arası

 

7'inci ve 14'üncü yüzyıllar arasındaki eski Ermeni kaynaklarında "Are-vortik" (Güneş Oğulları, Güneşin Çocukları) adında bir topluluktan sözedilir.
Güneşe taptıkları için bu adla bilindikleri söylenir.
Bazı araştırmacılar onları “Ermeni Zerdüştlerinin kolonileri” olarak görür.

Ermeni tarihçi D. M. Lang, "The Armenians - A People In Exile, s. 165-166) adlı kitabında, 14. yüzyıl otoritelerinden birinden şöyle bir alıntı yapmaktadır:

"Dilleri ve doğumlarıyla Ermeni olan bazıları var ki, güneşe taparlar ve bu yüzden de Güneşin Çocukları olarak adlandırılırlar.
Ne yazıları ne literatürleri var.
Ateş Tapınağı’nın reisi Magi Zerdüşt’ten öğrendiklerini gelenek yoluyla kuşaktan kuşağa aktarırlar.
Güneş ne yana giderse ona o yönde taparlar. Ölülere kurban sunar, Ermeni papazlarına vergi öderler.
Onların şefi Hazrbed (Binlerin Reisi) olarak adlandırılır.
Bunlar yılda iki üç defa kadınlı erkekli, oğul kız çok karanlık bir yerde toplanırlar"
(Bkz. a.g.y.).

Burada ateşe ve güneşe taptıkları söylenenler açık ki Kızılbaşlar'dır.
Onlardan "Çıra Söndürenler" diye de sözedilmiştir.
Kars Tarihi’nin yazarı Kirzioğlu, Çamciyan'ın Ermenistan Tarihi'ne dayanarak şunları yazmaktadır:
"Ermeni kilise tarihlerinde Mananalı (Doğu Dersim) ve Taranali (Divriği) adlı iki yerde dinsiz sayılan Pavlikyan ve Tondraklılar’dan çok şikayet olunur.
(Bk. Çamcıyan’ın Ermenistan Tarihi’ndeki M.S. 655, 717 ve 1394 yılları vakaları bölümüne).
Yine Çamcıyan’ın aktardığına göre, güneşe taptıkları için bunlara Are-vortik (Güneş-Oğulları) denilir.
717 yılında Abbasi emirlerine dayanarak Hiristiyanlığı hiçe sayıp güneş ile aya tapınıp büyüler yaptıkları, hava perilerini çağırdıkları söylenir.
Bugün de Dersim Zazaları, yani Kızılbaş-Alevi’ler güneşe tapınıyorlar.
Kızılbaşlar’da doğacılık halen yaşıyor. Ermenistan’daki eski putperestlik bugün en çok Dersim’de ve güneş ve aya tapım biçiminde yaşıyor".
(Bk. Fahrettin Kirzioğlu, Kars Tarihi, s. 131).

Bu bilgileri 2003 yılında internet üzerinden yayımlanan "Dersim Zaza Tarihi"nde değerlendirmiştim.

Bir süredir ki yeniden Manicilik ve Alevilik arasındaki paralellikler üzerinde duruyor, tesbit edebildiğim ek bağlantıları işliyorum.

Bugün sevgili h-alibaba'nın bana yolladığı bir Aramice sözlüğü tararken yeni bir bağlantı halkası yakaladığımı düşündüm.
Önce bu sözlüğün "Samsaiia" maddesini olduğu gibi aktarmak istiyorum:

"Samsaiia:
The sun goddess people, the early receptive bride of the masculine deites of the Ship of Living Fire.
A name of the Nazoreans translated as Sampsaeans in the Greek by the anti-gnostic herisiologists.
Shamshaiya are those that worship the Fourfold God (Purity, Light, Power, Wisdom) through devotions practiced toward the orb of day and of night....(Secret Teachings)"

"Samsaiia" veya "Shamshaiya", burda "Güneş tanrıçasının halkı" olarak, güneşe ve aya adanmışlık aracılığıyla dört niteliği (Saflık, Işık, Güç ve Bilgi) temsil eden bir tanrıya tapanlar olarak tanımlanıyor.
"Nazorean" sektinin adlarından biri olduğu ileri sürülen "Shamshaiyya" sözcüğünün, Yunanca'ya anti-gnostikler tarafından "Sampsaeans şeklinde tercüme edildiği belirtiliyor.

Benim dikkati çekmek istediğim şu:
Birincisi, bu açıklamada, bu halkın taptığı söylenen "Dört Yüzlü Tanrı", Mani dininde orijin (kök, kaynak) olarak görülen ve "Hakk" olarak da tanımlanan Işık Tanrısı'dır.
Bu Tanrı Mani dininde "Zurwan" olarak adlandırılmakta ve Mithra ile hemen hemen özdeşleştirilmektedir.
İkincisi, anti-gnostikler, örneğin ünlü Salamisli Epiphanius, benim bilebildiğim kadarıyla bu sözlükte ileri sürüldüğünün aksine "Sampsaeans" sözcüğünü (Sampsites, Sampsenes), Mani'inin içinde yetiştiği söylenen Güney Irak'taki Elkesai (Helkesai, El-Hasih)sekti için kullanmıştır.
Nitekim internetten ulaşılabilir olan "The Baptists of Mani's Youth and the Elchasaites" adlı yazıda söylenen de budur.
Anti-gnostiklerin raporlarına dayalı bu yazıda hemen her seferinde Elkesai ve Sampsaeans adları birbiri yerine kullanılmakta, Nazoraean'lar ve diğerleri ayrıca sayılmaktadır.
Üçüncüsü de yukarıda değindiğim gibi Şamsiyya adının 7.-14. yüzyıllar arasındaki Ermeni kaynaklarında "Güneşe Tapanlar" veya "Güneş Oğulları" gibi şekiller altında Kızılbaş/Alevi topluluklarına referansla kullanılmış olmasıdır.

Bu verilerden hareketle Mani'nin içinde yetiştiği sektin aynı zamanda Şamsiyya olarak bilindiği, Kızılbaş/Alevi toplulukları arasındaki varlığının Arevortik, Güneş Oğulları, Çıra Söndürenler gibi adlar altında kayıtlara geçirildiği sonucuna varıyorum.

Seyfi Cengiz

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !